سؤال

من یک سوال برایم پیش آمده. 

در سوره قصص آیه ۵ گفته شده: می‌خواهیم ایشان را وارثین جهان کنیم

و در سوره نساء آیه ۹۷ گفته شده: فرشتگان به آنها گویند مگر زمین خدا فراخ نبود که هجرت کنید؟ اینان جایگاهشان دوزخ است .

تفاوت مستضعفین در این دو آیه چیست؟

مقدمه و معناشناسیِ «مستضعفین»

در قرآن واژهٔ «مستضعفین» و مشتقات آن چند بار تکرار شده و اطلاق این وصف به گروه‌هایی از انسان‌ها، پرسش‌های مهمی به‌وجود آورده:
آیا مقصود از «مستضعف» همیشه همان دستهٔ مظلوم و درمانده‌ای است که ما امروز در ذهن داریم؟
آیا «مستضعفین» همواره شایستهٔ ترحم‌اند یا ممکن است معنایی متفاوت و پیام‌آموز در پس این تعبیر نهفته باشد؟
به طور کلی مستضعفین در قرآن چه کسانی هستند؟

برای پاسخِ دقیق لازم است ابتدا این واژه و ریشهٔ آن را بررسی کنیم:

۱. ریشه و معنی لغوی
کلمهٔ «مُستَضعَف» از ریشهٔ ‌«ضعف» به‌معنای «ناتوانی» گرفته شده و در وزنِ «استفعال» معنیِ «مفعول از ضعیف شدن» را می‌دهد: یعنی کسی که ناتوان یا ضعیف شده است.

در زبانِ قرآن، «ضعف» مقابل «قوّت» قرار می‌گیرد؛ اما این تضادِ قرآنی صرفاً به توانِ جسمانی یا اقتصادی محدود نمی‌شود و اغلب بارِ معناییِ گسترده‌تری — شامل جنبه‌های اراده‌ای، اجتماعی و معنوی — دارد.

۲. فراوانی این واژه در قرآن
واژهٔ «مستضعف» و مشتقاتش در چند آیهٔ کلیدی آمده‌اند (مثلاً سورهٔ انفال، قصص، و نساء). همین پراکندگیِ آیات نشان می‌دهد که موضوع «استضعاف» برای قرآن یک مسئلهٔ اجتماعی-اخلاقی است که همواره در متنِ نقدِ قدرت و ساختارهای مسلط و در کنار آموزه‌های دعوت به تحرّک و امید بررسی می‌شود.

۳. «مستضعف» در برابرِ چه کسانی قرار می‌گیرند؟ نقشِ «مستکبرین»
در آیاتِ مربوط، قرآن؛ گاه «مستضعفین» را در کنارِ واژهٔ «مستکبرین» (از ریشهٔ «کِبْر/کبر»؛ یعنی کسانی که به دنبال بزرگ‌نماییِ خود هستند) قرار می‌دهد.
این تقابل مهم است: قرآن بیش از اینکه صرفاً به فقرِ مادی اشاره کند، به یک مناسباتِ اجتماعی و معنایی اشاره می‌کند.
مناسباتی که در آن گروهی (مستکبر) با تعریفِ معیارها و ساختارها، گروهِ دیگری را «ناتوان» و «کوچک» نشان می‌دهند.

تعریف قرآن دربارهٔ تیپ شخصیت مستکبرین این‌گونه است:
این افراد در برخورد با هر مسأله‌، اگر ببینند که کمکی به بزرگ دیده شدنِ آنها می‌کند، آنرا (به عنوان وسیله‌ای برای بزرگ‌نمایی خودشان) می‌پذیرند؛

و اگر چنین نباشد، آن پدیده را قبول نمی‌کنند و تلاش می‌کنند که آن را به گونه‌ای تغییر دهند که به بزرگ دیده شدنشان کمک کند.

این صفت (استکبار) بارها در قرآن مورد نقد قرار گرفته و به عنوان یکی از عواملِ اصلیِ مقاومت در برابر راه درست و توحید معرفی شده است.

مستکبرین همیشه تلاش می‌کنند، کسی در اطرافشان بزرگ‌تر دیده نشود و تمام معیارها و ملاک‌ها را به گونه‌ای تغییر می‌دهند و بازتعریف می‌کنند، که سایر افرادِ جامعه کوچک‌تر دیده شوند.

در چنین وضعیتی «مستضعف بودن» بیشتر از اینکه توصیفِ یک وضعیت عینیِ اقتصادی باشد، یک وضعِ روانی-اجتماعی و انتخابِ فرهنگی است: پذیرشِ نقشِ «ناتوان» در چارچوبِ نظمِ تحمیلی از سوی مستکبرین.

در این تقابل از نگاه قرآن، دو طرفِ این رابطه – چه مستکبر و چه مستضعف – هر دو در مسیر اشتباه و درگیر باورها و افکاری سمی هستند.

۴. نکتهٔ راه‌گشا در فهمِ آیات
وقتی آیاتِ قرآن دربارهٔ مستضعفین صحبت می‌کنند، دو جهت را باید از هم تفکیک کرد:

• یک‌ جهت، اشاره به کسانی است که قدرتِ هیچ‌گونه چاره‌‌جویی را ندارند و هنوز هدایتی را از خداوند دریافت ننموده‌اند؛ قرآن برای این گروه، امید به عفو را بیان می‌کند. (خداوند در آیات سورهٔ نساء دربارهٔ مستضعفینی که «توانی ندارند و راهی نمی‌یابند» برای عذاب جهنم استثناء قرارداده است).

• در جهتی دیگر اما پیامِ درمان‌بخش و تکان‌دهنده‌ای وجود دارد: قرآن بارها نشان می‌دهد که «استضعافِ پذیرفته‌شده» — یعنی تسلیم شدن به وضعِ ناتوانی و پذیرفتنِ روایتِ مستکبرین — آدمی را از مسیر حقّ و حرکت درست بازمی‌دارد و در نتیجه پیامدهای بسیار خطرناکی برای او خواهد داشت.

تفسیر و بازخوانی آیات کلیدی دربارهٔ مستضعفین

قرآن کریم در چند موضع، تصویرهای متفاوتی از «مستضعفین» ارائه می‌کند. این تفاوتِ نگاه نشان می‌دهد که قرآن، واژه را نه در یک قالبِ ثابت اجتماعی، بلکه در بستری از رشد، انتخاب و آگاهی معنا می‌کند. در ادامه چند آیهٔ محوری را مرور می‌کنیم:

۱. سورهٔ قصص، آیات ۵ تا ۶

وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ.
و ما اراده کردیم که بر کسانی که در زمین ضعیف شمرده شدند، منّت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان گردانیم.

این آیه نقطهٔ آغازِ فهم عمیق مفهوم استضعاف است.
در ظاهر، سخن از بنی‌اسرائیلِ زیر سلطهٔ فرعون است؛ اما در باطن، قانونِ دائمیِ الهی بیان می‌شود: هرگاه انسانی، قومی یا نسلی ضعیف شمرده شدن را به عنوان «یک سرنوشت غیر قابل تغییر» نپذیرد؛ برخیزد و آگاه شود، ارادهٔ الهی او را از ضعف به پیشوایی می‌رساند.

اینجا خداوند نمی‌گوید: «بر ناتوان شمرده شدگان رحم می‌کنیم»، بلکه می‌فرماید:
«اراده کردیم آنان را امام و وارث کنیم.»
یعنی استضعاف اگر به آگاهی و حرکت بینجامد، در حقیقت نردبانی است برای صعود.
اما اگر در ضعف بمانی، در حقیقت «استضعاف» در تو می‌ماند، نه تو در آن.

۲. سورهٔ نساء، آیهٔ ۹۷

إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنفُسِهِمْ…
فرشتگان جانِ کسانی را می‌گیرند که به خود ستم کرده‌اند؛ می‌پرسند: در چه حالی بودید؟
گویند: ما در زمین، مستضعف بودیم.
فرشتگان گویند: مگر زمینِ خدا گسترده نبود که مهاجرت کنید؟!
پس قرارگاهِ‌ آنها جهنم است؛ و چه بازگشت‌گاه بدی است!

اینجا قرآن، معنای تازه‌ای از استضعاف را آشکار می‌کند.
این گروه، خود را «مستضعف» می‌نامند، اما خداوند پاسخ می‌دهد: نه، شما در بندِ عادت و ترس خود مانده‌اید. زمین من گسترده است. راهِ رهایی همیشه باز است.

در اینجا «استضعاف» دیگر صفتی تحمیلی نیست، بلکه یک انتخاب است که انسان به‌خاطر کج‌فهمی یا ترس از تغییر می‌پذیرد.
و چنین استضعافی، عذری موجه نیست؛ بلکه مانع و حجابی است میان انسان و رسالتش.

۳. سورهٔ سبأ، آیهٔ ۳۱ تا ۳۳

در این آیات، هنگامِ داوریِ نهایی در روز قیامت، «مستکبران» و «مستضعفان» با هم مجادله می‌کنند:
مستضعفان می‌گویند:

اگر شما نبودید، ما ایمان می‌آوردیم!
و مستکبران پاسخ می‌دهند:
مگر ما شما را به زور بازداشتیم؟! هرگز چنین نبود؛ بلکه خودتان مجرم بودید.

این آیات تکان‌دهنده‌اند، زیرا نشان می‌دهند که استضعافِ فکری و فرهنگی، بزرگ‌ترین نوعِ استضعاف است.
قرآن با این گفت‌وگو، پرده از ذهنیتی برمی‌دارد که در همهٔ زمان‌ها تکرار می‌شود:
انسان‌هایی که به‌جای پذیرش مسئولیت‌ الهی خودشان؛
و به رسمیت شناختن قدرت بی حد و مرزِ خود برای تعیین سرونوشتشان،
گناهِ جهل و بی‌حرکتی‌شان را به گردنِ «دیگران» می‌اندازند.

۴. سورهٔ انفال، آیهٔ ۲۶

وَاذْكُرُوا إِذْ أَنتُمْ قَلِيلٌ مُّسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ… فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُم بِنَصْرِهِ…
به یاد آورید زمانی را که در زمین اندک و مستضعف بودید … پس خداوند شما را پناه داد و یاری‌تان کرد.

این آیه یادآورِ «مرحلهٔ گذار» است.
قرآن مؤمنان را به یاد دوران ضعفشان می‌اندازد، نه برای احساس ترحم یا اندوه، بلکه برای قدردانی از رشد.
استضعاف، در این نگاه، «مرحله‌ای موقّت» است؛ بخشی از مسیرِ تکامل انسان که با ایمان، علم و حرکتِ آگاهانه پشت سر گذاشته می‌شود.

جمع‌بندی مفاهیم آیات

در همهٔ این آیات، واژهٔ مستضعف نه یک برچسبِ طبقاتی، بلکه یک حالتِ وجودی است؛ که انسان می‌تواند این حالت درونی را تغییر دهد.
گاهی تحمیل‌شده از بیرون (مثل بنی‌اسرائیل در زمان فرعون)،
و گاهی برساختهٔ درونِ انسان (وقتی از ترس، به خاطر کج‌فهمی، یا از روی نادانی، خود را ناتوان می‌پندارد).

قرآن در واقع می‌گوید:

«مستضعف واقعی کسی است که از نیروی الهیِ درون خود بی‌خبر است.»
و مستضعف اگر قدرتِ الهی خود را باور کند و حرکت نماید؛ روزی به امامت خواهد رسید، چون در مسیرِ آگاهی و حرکتِ توحیدی است.

تفاوت نگاه قرآن با برداشت رایج از مستضعفین

در دنیای امروز، وقتی از «مستضعف» سخن می‌گوییم، ذهن بسیاری از مردم به‌سرعت به‌سوی «فقیران»، «محرومان» یا «قشر ضعیف و آسیب‌پذیر جامعه» می‌رود.
اما قرآن، با نگاهی ژرف‌تر و متفاوت‌تر، سخن می‌گوید.
در نگاه قرآن، استضعاف، فقر اقتصادی نیست؛ فقر ایمان و آگاهی است.
ریشه در جهل دارد، نه در نداشتنِ مال و ثروت.

۱. مستضعفِ اجتماعی یا مستضعفِ درونی؟

در برداشت عمومی، مستضعف یعنی کسی که زیر سلطهٔ اقتصادی یا سیاسی است؛
اما در قرآن، «استضعاف» حالتی درونی است که از فراموشیِ قدرت و کرامت الهی در درونِ انسان آغاز می‌شود.

به تعبیر دیگر، استضعاف از ذهن شروع می‌شود، نه از جیب.
کسی ممکن است ثروتمند باشد، اما با ترسهایش، با باورهای محدودکننده‌اش یا به‌خاطر تکیه نمودن به قدرت‌هایی به‌جز قدرت خداوند، از درون مستضعف باشد.

و کسی ممکن است در حال حاضر مال فراوانی نداشته باشد، اما آن ضعف را نپذیرد؛ خود را از زندان محدودیت‌های ذهنش آزاد کند، آگاه و توحیدی شود و قدم در راه تغییر باورهایش بگذارد. 

چنین کسی، از دید قرآن، مستضعف نیست؛ بلکه «قدرتمندترین در زمین» است.

۲. مستضعف یعنی چه؟

واژهٔ «استضعاف» از ریشهٔ «ضعف» است، و بابِ «استفعال» در عربی، طلب و تحمیل را می‌رساند؛ یعنی «کسی را در موضع ضعف نگاه داشتن» یا «خود را در ضعف دیدن».
در قرآن، این واژه دربارهٔ کسانی آمده که در ظاهر مورد ظلم و تحقیر قرار گرفته‌اند،
ولی در حقیقت، آنان کسانی هستند که خودشان، ضعف را از درون پذیرفته‌اند.

پس در نگاه قرآن دو دسته از این افراد وجود دارد:

1. مستضعفانی که خود را قربانی شرایطی خارج از کنترل خود می‌بینند — کسانی که عقیده دارند در برابر قدرت‌های دیگران ناتوان هستند و در حقیقت، قدرت خدا را کمتر از قدرت مستکبرین می‌بینند.

2. مستضعفانی که سرچشمهٔ این ناتوانی را در درون خود یافته‌اند — کسانی که روح خود را تسلیم این ضعف نکرده‌اند و تلاش می‌کنند با تقویت ایمان خود، قدرتشان را از درون احیا و تقویت کنند. 

نخستین گروه، تا زمانی که ضعف را به عنوان یک سرنوشت غیر قابل تغییر بپذیرند، از درون، زندانی باقی می‌مانند.

دومین گروه، در سایهٔ این بیداری و آگاهی، مورد «منّت الهی» قرار می‌گیرند و وارث زمین می‌شوند.

۳. استضعاف، آغازِ مسیر است نه پایان

قرآن، استضعاف را «وضعیتی پایدار» نمی‌بیند، بلکه مرحله‌ای گذرا در مسیر رشد انسان می‌داند.
خداوند در سورهٔ قصص می‌فرماید:

«و نُریدُ أن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا… وَ نَجعَلَهُم الأئمَّة.»
یعنی هدفِ نهایی، خروج از استضعاف و رسیدن به امامت است.
استضعاف در حقیقت، انرژی و انگیزه‌ای است که بذر ایمان و رهایی از محدودیت‌ها را به رشد وامی‌دارد.
هر انسانِ بیدارشده‌ای، روزی در جایی از مسیر، «مستضعف» بوده است.

۴. چرا این مفهوم دگرگون شد؟

در طول قرن‌ها، مفهوم مستضعف، به‌ویژه در گفتمان اجتماعی و سیاسی، به «طبقهٔ محروم» تقلیل یافت.
در حالی که قرآن، هیچ‌گاه استضعاف را معیارِ ارزش یا ملاکِ برحق‌بودن نمی‌داند.
بلکه آن را یک حالت ناخوشایند ناشی از دور شدن از توحید و «مرحله‌ای قبل از بیداری» معرفی می‌کند.

وقتی استضعاف را به فقر مادی تنزل می‌دهیم، در واقع پیام عمیق قرآن را  به معنایی سطحی تنزل داده‌ایم؛
و نتیجه این است که انسان‌ها به‌جای جست‌وجوی آزادی در درون و تقویت توحید، انجام هر حرکتی را بیهوده می‌دانند؛

و گرفتار عقایدی خرافی و کج‌فهمی می‌شوند.

فکر می‌کنند که اگر در این دنیا ناتوان هستند؛ خداوند بهشتی پر نعمت را در آخرت به آنان هدیه خواهد کرد و… 

۵. مستضعف، بذرِ امامت در درون دارد

قرآن می‌گوید:

«وَنُریدُ أنْ نَمُنَّ عَلیَ الّذین اسْتُضعِفوا في الأرضِ وَنَجعَلَهُم أئِمَّةً وَنَجعَلَهُم الوارثین»
اینجا «منّت» به معنای لطفی است که از سوی خدا در پاسخ به حرکت و رشد درونی انسان می‌رسد.
آن انسان آزاده‌ای که در مسیر آگاهی، ظلم را می‌بیند و آن را به رسمیت نمی‌شناسد،
آن را به عنوان تقدیر محتوم نمی‌پذیرد؛
و قدرت بی‌نهایت خدا را در درون خودش کشف می‌کند؛ آن را باور می‌کند
و از آن ناتوانی‌های ظاهری هجرت می‌کند
و پای در راهی به سوی وعده‌های خداوند می‌گذارد؛ 
این همان لحظه‌ای است که از «ضعیف بودن» عبور می‌کند و وارد قلمروِ «توانا بودن» می‌شود.
از آن لحظه، خدا او را آرام‌آرام از تاریکیِ شرک، به نور ایمان می‌برد.

 

۶. نگاه امروز ما به مستضعفین چگونه باید باشد؟

اگر بخواهیم بر اساس قرآن عمل کنیم، باید مفهوم «مستضعفی را که خدا به او وعدهٔ میراث داری زمین را داده» از نو تعریف کنیم:
نه کسی که ترحم می‌طلبد، بلکه کسی که در مسیر بیداری است.
نه ناتوان، بلکه در حالِ تبدیل‌شدن.
نه قربانی، بلکه قهرمانِ در حال تولد.

پس وظیفهٔ ما نه دلسوزی برای مستضعفان، بلکه دعوت به بیداری و آگاهی است؛
تا هر انسانی از درونِ خود برخیزد و زمینِ خویش را وارث شود.

نتیجه‌گیری: بیداری از درونِ استضعاف

قرآن، هیچ انسانی را برای همیشه مستضعف نمی‌بیند. ناتوانی سرنوشت محتوم برای هیچ انسانی نیست.
خدا در نگاه خود، همهٔ ما را بذرهایی از نور می‌بیند که در خاکِ محدودیت کاشته شده‌ایم تا روزی از دلِ همان محدودیت، قدرت و آگاهی شکوفا شود.

استضعاف، نشانهٔ کم‌ارزشی نیست؛ بلکه آغازِ مسیرِ شناختِ ارزش حقیقی خویش است.
خدا درون هر انسانی نیرویی نهاده که می‌تواند او را از هر ظلم و ضعف رها کند.
این نیرو، همان «روح خدا»ست که در ما دمیده شده؛ و اگر آن را بشناسیم، دیگر خود را ناتوان نمی‌بینیم.

مستضعف بودن، مرحله‌ای گذراست

ما وقتی مستضعفیم که هنوز حقیقت خود را نشناخته‌ایم؛
اما همین احساس ناتوانی، دعوتی است از جانب خدا برای برخاستن.
چنان‌که زمینِ تاریکِ شب، مقدمهٔ طلوعِ صبح است.
مستضعف، در نگاه قرآن، «منتظر کمک بیرونی» نیست؛
او کسی است که به‌محض شنیدن صدای درونش، راه آزادی را آغاز می‌کند.

این وعدهٔ خدا، به بیداران است

«و نُریدُ أن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فی الأرضِ وَ نَجعَلَهُم أئِمَّةً وَ نَجعَلَهُمُ الوارِثین.» (قصص/۵)

این وعده، صرفاً به یک قوم یا طبقه نیست؛
به هر انسانی است که از درون برخیزد و در مسیر ایمان گام بردارد.
چنین انسانی، وارث زمین می‌شود؛ چون تمام میراث زمین و آسمان از آنِ کسانی است که از درون آزادند.

مستضعفِ امروز، امامِ فرداست

هرگاه انسانی از ترس، وابستگی و شرک خود هجرت کند،
در همان لحظه، از «ضعف» به «قدرت» رسیده است.
در آن لحظه، همان نیروی الهی در او فعال می‌شود
و به‌تدریج، از انسانی خاموش به چراغی برای دیگران تبدیل می‌گردد.

و این یعنی تحقق وعدهٔ خدا:
از خاکِ استضعاف، گلِ امامت خواهد رویید.

سخن پایانی

اگر بخواهیم پیرو پیام قرآن باشیم، باید این حقیقت را در خود زنده کنیم:
هیچ‌کس، حتی در سخت‌ترین شرایط، ضعیف نیست؛ مگر آنکه خود را ضعیف بپندارد.
خدا درون هر انسان، قدرتی بی‌نهایت نهاده است.
و هرگاه او به این قدرت ایمان بیاورد، از دایرهٔ استضعاف بیرون می‌آید
و به صفِ وارثان زمین می‌پیوندد.

نتیجه نهایی:
مستضعف در قرآن، نه یک طبقهٔ اجتماعی است و نه برچسبی سیاسی.
بلکه مرحله‌ای از بیداری است؛
و هر انسانی، در بخشی از مسیر زندگی‌اش، مستضعف بوده تا معنای قدرت را از درون خود کشف کند.
این پیامِ خداست به همهٔ ما:
«برخیز، که زمین از آنِ بیداران است.»

در این رابطه یک پادکست گوش کنید: زمینِ خـدا گسترده است.