سپاسگزاری رأس حکمت است
سپاسگزاری رأس حکمت است
یکی از درسهای آموزندهٔ قرآن در رابطه با موضوعِ سپاسگزاری در آیهٔ ۱۲ سورهٔ لُقمان قرار دارد، که برای ما ثابت میکند «سپاسگزاری رأس حکمت است».
این سورهٔ کوتاه (۳۴ آیه) شاملِ مجموعهای از توصیههای مفید، از زبانِ لقمان به فرزندش میشود که مطالعه و تفکر در این آیاتِ کوتاه میتواند شما را به بینشی درست نسبت به جهان و خداوند راهنمایی کند.
لقمان کیست؟
نکتهٔ مهم در مورد شخصیت «لقمان» این است که خداوند، او را به عنوانِ یک «انسانِ حکیم» معرفی نموده و از موعظههای او نسبت به فرزندش در قرآن به منظورِ آموزش استفاده کرده؛ در حالیکه لُقمان پیامبرِ خدا نبوده است.
به گواهِ تاریخ، او یک بردهٔ سیاهپوست از سرزمین حبشه (اتیوپی) بوده که در زمانِ داودِ پیامبر زندگی میکرده و در خدمتِ یکی از ثروتمندانِ بنیاسرائیل بود و از سوی اربابش آزاد شد. (البدایة والنهایة، ابنکثیر)
اما دلیلِ اینکه خداوند از لقمان به عنوانِ «یک الگوی آموزشی» در قرآن استفاده نموده چیست؟ لقمان در کدام زمینهای تا آن اندازه موفق عمل نموده که خداوند، از او به عنوانِ یک الگو استفاده کرده است؟
پاسخ به این سؤال را در قرآن میتوانیم پیدا کنیم.
در سورهٔ لقمان، قبل از وارد شدن به توصیههای این انسانِ شریف، خداوند در آیهٔ ۱۲ او را اینگونه به مخاطب معرفی مینماید:
وَلَقَد آتَینٰا لُقمانَ الحِکـمَةَ أنِ اشْـکُر لِلّٰه وَمَن یَشکُر فَإنَّما یَشکُـرُ لِنَفسِهِ وَمَن کَـفَرَ فَإنَّ اللّٰهَ غَنِـیٌّ حَمید
و البته ما به لقمان این حکمت را بخشیدیم که برای خـدا سپاسگزار باش؛ و هرکه سپاسگزار باشد، فقط به نفعِ خودش سپاسگزاری میکند و هر کس که بیاعتنایی کند، پس خداوند، بینیاز و ستوده شده است.
در مقدمهای که داستانِ لقمان با آن در این سوره آغاز میشود، خداوند بیان کرده است که از طریقِ اسباب و ابزارهایی که در اختیار دارد – که از آن در قرآن به «ما» تعبیر مینماید – به لقمان «تمامِ حکمت» را داده است. (وَلَقَد آتَینا لُقمانَ الحِکْـمَة)
«حکمت» به چه معناست؟
در کتابهای مرجعِ عربی واژهٔ «حکمت» را به معنای «هر حُکمی که مطابق با حقیقت و بر اساسِ دانشهای قطعی و حقایقِ یقینی است» تعریف نمودهاند.(التحقیق فی کلمات القرآن، حسن مصطفوی)
به طورِ خلاصه؛ حکمت یعنی شناختِ بهترین چیزها به وسیلهٔ برترین دانشها (لسانالعرب، ابنمنظور) و حکیم، کسی است که توانایی دارد تا به وسیلهٔ بهترین علم، حقایق را بشناسد.
با این تعریف متوجه میشویم که خداوند از طریقِ ابزارها و اسبابی که دارد، یک حقیقتِ مهم و قانونِ اساسیِ کائنات را به لقمان تعلیم داده و دلیلِ اینکه خداوند از او به عنوانِ الگوی آموزشی استفاده نموده، تمرکزِ او برای فهمیدنِ این قانونِ یقینیِ خدا بوده و پس از رسیدن به این معرفت، قطعاً آنرا به خوبی به کار بسته و در استفاده از آن موفق عمل کرده است.
اهمیت این حکمت – که لقمان از آن برخوردار بود – از آنجا آشکار میشود که خداوند، آنرا بهعنوانِ «قانونِ اساسی» و «دانشی بر پایهٔ یقین و قطعیت» معرفی نموده و با آنچه که از زبانِ مخلوقات، به نام حکمت معرفی میشود؛ و یا انسانهایی که از سوی جامعه به عنوانِ حکیم شناخته میشوند؛ قابلِ مقایسه نیست. این بندهٔ خوبِ خدا از سوی پروردگارش لقبِ «لقمانِ حکیـم» را بهدست آورده است؛ و بهراستی چه افتخاری از این بالاتر؟
لقمان چه حکمتی از خدا گرفته بود؟
درسِ مهمِ این آیه برای مخاطبین، معرفیِ آن حکمتِ ناب و قانونِ جهانی است. خداوند، این درسِ بزرگ را در دو کلمه خلاصه نموده است: «اُشْکـُر لِلّٰه» یعنی «برای خدا سپاسگزاری کن».
چند نکته در این جملهٔ کوتاه وجود دارد:
نکتهٔ اول ـ دستورِ خدا به عنوان یک اصلِ مهم این است که «برای خدا سپاسگزاری کن» و این مفهوم با برخی ترجمههای نامناسبِ قرآن که آن را به عبارتِ “سپاسگزارِ خدا باش” و یا “خدا را سپاسگزاری کن” تفاوتی مهم دارد.
در حقیقت، خدا در این آیه فرمان داده که «سپاسگزاری کن و باید این سپاسگزاری کردن هم برای خدا صورت پذیرد»
برای درکِ این مفهوم، لازم است تا مقدمهای را بدانیم.
ما در طولِ زندگی همیشه نعمتهای خدا را دریافت میکنیم و همهٔ نعمتهایی که داریم از خداست (نحل ـ۵۳) ولی همیشه خداوند؛ این خوشیها را با وسیلهها و واسطههایی به زندگیِ ما وارد میکند. گاهی پدر و مادر و گاهی یک انسانِ غریبه وسیلهٔ رسیدنِ نعمت است. گاهی هم یک درختِ میوه و گاهی یک موجود یا یک اتفاق؛ ابزاری برای رساندن خیر و خوبی به ما هستند. مخلوقاتِ خداوند، بینهایت هستند و خدا هم از طریقِ هر کدام از آنها، راهها و ابزارهای بینهایتی برای رساندنِ نعمت به بندگانش در اختیار دارد.
با یادآوریِ این مقدمه، متوجه میشویم آنچه که خدا در این آیه بهعنوان «حکمت» معرفی نموده این است:
از تمامِ این ابزارها و وسایلِ رساندنِ نعمت سپاسگزاری کن و در طول زندگی، توجهت را بر روی این نعمتها و زیباییها متمرکز بنما؛ ولی یادت باشد که معدن و منشأ همهٔ این خوبیها و زیباییها و ابزارها خداست. پس با این دیدگاهِ توحیدی همهٔ نعمتهای زندگیت را ببین و از همهٔ اجزای این جهان قدردانی کن.
نکتهٔ دوم ـ همهٔ ما به دلیلهای مختلفی عادت کردهایم که رسیدن به هر چیزِ با ارزشی را سخت و پیچیده و طاقتفرسا ببینیم. از کودکی برای ما تعریف کردهاند که گنجها در جاهایی دست نیافتنی پنهان هستند و نقشهٔ راهنمای این گنجها هم بسیار پیچیده و دشوار طراحی شدهاند و برای رسیدن به آنها باید همهٔ این سختیها را به جان بخریم. نابُرده رنـج، گنج میسّر نمیشود…
اما هدایتِ خـدا با تمامِ این پیشفرضها متفاوت است. قدمِ اول برای دریافتِ آموزشهای قرآن این است که باید همهٔ این پیشفرضها را دور بریزیم و دوباره بیاموزیم. بارها در قرآن تکرار شده که ارادهٔ همیشگیِ خدا برای آنان که به او ایمان دارند «آسانی» است. خداوند در این آیه از سورهٔ لقمان، عصارهٔ همهٔ قوانینِ خودش را در قالبِ یک جملهٔ بسیار کوتاه، بیان نموده است.
این گنجِ گرانبها آنقدر ساده بیان شده و در دسترسِ ما قرار گرفته که باور کردنِ آن به عنوانِ اساسِ فرزانگی (حکمت) – برای ذهنِ ما که همهٔ چیزهای با ارزش را دور از دسترس میداند – بسیار مشکل است.
نتیجهگیری
بر اساسِ مفهومِ این آیه؛ فرقی نمیکند که کجا هستیم و چند سال از زندگیمان میگذرد. تفاوتی ندارد که چه هدفی را برای زندگیمان تعیین کردهایم و چه برنامهای برای رسیدن به آن هدف داریم. در هر زمان و هر حالتی و هر جایی که باشیم، بهترینکار؛ سپاسگزاری کردن برای خداست. منشأ همهٔ نعمتها خداست؛ پس از تمامِ دنیایی که ابزارِ خدا برای رساندنِ نعمت به شما هستند، قدردانی کنید. آری؛ سپاسگزاری رأس حکمت است.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.