در قسمتهای قبلی این مقاله برای درکِ مفهومِ هدایت؛ به طور خلاصه این موضوعات مطرح شد: 

نکاتی پیرامون آیات ۶ و ۷ سوره حمد

اولین و قطعاً مهمترین چیزی که خداوند به ما یاد می‌دهد تا از او بخواهیم، این است که از او درخواست کنیم که ما را به صراط المستقیم «هدایت» کند، یعنی در صراط المستقیم خودش همواره راهبر و همراهمان باشد.

معنای (صراط المستقیم) یعنی راهی که «روشن و آشکار» است و یک راه «سهل و آسان» بوده و ویژگی سوم آن راه این است که کاملا صاف و مستقیم و یا به عبارتی «کوتاه‌ترین مسیر» هم هست. 

پس این موضوع به این معناست که راه خدا، سختیی ندارد و تماماً آسانی است.

البته موضوع «آسان بودنِ راه خدا» در آیات دیگری هم بیان گردیده، که در بخشِ مقالات سایت با عنوان «آسانی زندگی در قرآن» می‌توانید آنها را هم مطالعه نمایید و یا از این لینک برای شنیدن به پادکستهای این مقالات استفاده نمایید.

به عنوان نمونه در بخشی از آیه ۱۸۵ سوره بقره می‌خوانیم:

یُریدُ الله بِکُم الیُسر وَ لا یریدُ بِکُم العُسر

یعنی: (خدا همواره برای شما آسانی می‌خواهد و سختی برایتان نمی‌خواهد)

یا بخشی از آیه ۶ سوره مائده: 

ما یُریدُ الله أن یَجعَلَ لَکُم مِن حَرَجٍ

یعنی: (خدا نمی‌خواهد هیچ‌گونه دشواری را برای شما قرار دهد)

نکته مهم و قابل تأمل در این آیات این است که خدا به ما یاد نمی‌دهد که از او «رسیدن به یک نقطه خاص» ( مثلاً بهشت) را بخواهیم، بلکه به ما می‌آموزد که از او‌ بخواهیم ما را به «راه» مستقیم هدایت کند. 

یعنی بودن در راه خدا و پیمودن این راه، باید تمام هدف ما در این دنیا باشد.

«راه پیمودن» یعنی یک کار مستمر و مداوم، یعنی یک کار پیوسته که لازمهٔ آن امید و صبر است. 

تمام آیات قرآن؛ مملو از افعالِ مضارع است: یَتّقون، یُؤمنون، یُنفِقون، یُجاهِدون، یُقیمون‌الصلاة….. 

فعل مضارع معنای انجامِ مستمرِ یک کار را می‌دهد

این که ما باید بطور مداوم و مستمر در راه ایمان و تقوا سلوک کنیم، یکی از مفاهیم محکم در قرآن کریم است.

پس رسیدن و حرکت در «صراط المستقیم» یک مسیر برای رسیدن به هدف نیست، بلکه «خودِ هدف» است که با هدایت خداوند به دست می‌آید.

حرکت مداوم در یک راه مستقیم، نیازمند مراقبت و اصلاح مسیر مداوم است، 

مثلا وقتی که کشتی‌ها و هواپیماها که برای رسیدن به مقصد از مسیرهای مشخص یا اصطلاحاً (کوریدورهای هوایی و دریایی)  استفاده می‌کنند، بنا به دلایل مختلفی مثل وزش بادها، موجهای دریا و …. کمی انحراف زاویه پیدا می‌کنند و با استفاده از ابزارهایی مثل جی‌پی‌اس، رادار و غیره بطور مداوم مسیر خود را چک کرده و اصلاح می‌کنند.

در راه مسقیم ماندن هم نیازمند بررسی و اصلاحِ مسیرِ مداوم است.

ابزاری هم که خداوند برای این اصلاح مسیر به ما داده است، همین «هدایت الهی» است که در اولین سوره قرآن به ما یاد داده تا از خودش به عنوان اولین خواسته درخواست کنیم.

خداوند به ما یاد می‌دهد که باید تعیین کنیم که به کدام صراط مستقیم می خواهیم برویم و و این موضوع را به خداوند اعلام کنیم

چون خدا هر کسی را به آن راهی هدایت می کند که آن شخص می‌خواهد، حتی اگر آن راه او را از خدا دور می‌کند.

خداوند در آیات متعددی اعلام می‌کند که هدایت، فقط و فقط کار خداست و لا غیر.

خداوند متعال به ما یاد می‌دهد که نشانه‌ی بودن در صراط مستقیمی که انسان را به سعادت می‌رساند و حرکت در آن، این است که خدا در آن راه، به انسان «نعمت» می دهد.

در بررسی لغوی معنای واژه «نعمت» در دایرةالمعارف های عربی متوجه می‌شویم که به هر چیزی که 

۱- از طرف خداوند به انسان داده شود و 

۲- انسان با آن احساس خوشبختی کند و حال انسان با آن خوب شود،

«نعمت» گفته می‌شود.

به عبارت دیگر، خداوند در این آیات، داشتن «احساس خوشبختی» و «احساس خوب» را مهمترین نشانه‌ی بودن در صراط مستقیم معرفی کرده است.

طبق بیان خداوند در این آیات، کسانی دیگر هم هستند که در راه هایی حرکت می‌کنند که خداوند به آنها غضب کرده و یا راه را گم کرده اند و به بیراهه افتاده اند.

اینان همان انسانهایی هستند که در زندگی سختی می‌کشند و روی خوشبختی را نمی‌بینند. 

به آیه ۱۲۴ سوره طه توجه کنید:

وَمَن أعرَضَ عَن ذِكرِی فَإِنَّ لَهُۥ مَعِیشَةً ضَنكاً وَنَحشُرُهُۥ یَومَ ٱلقِیَـٰامَةِ أَعمَىٰ

ترجمه: 

و کسی‌که از یاد من روی گردان شود، پس بی‌گمان زندگانی تنگی خواهد داشت، و روز قیامت او را نابینا برمی‌انگیزیم.

برای کمک به درکی  بهتر از صراط مستقیم در ادامهٔ مقاله یک مثال و یک تصویرسازی خیلی عالی را که از استادعباس‌منش شنیده‌ام برای شما ذکر می‌کنم:

” یک جنگل انبوه و متراکم و وحشی رو تصور کنین که خیلی پهناور و وسیع هم هست.

این جنگل پر از رودخانه های خروشان و وحشی، دره‌ها و پرتگاه‌ها، حیوانات درنده، کوه‌ها و صخره‌های تیز و تند، و خلاصه پر از سختی‌های گوناگون و فراوانه.

همه ما انسان ها هم درون این جنگل هستیم و داریم برای رسیدن به یک جای بهتر و غذا و شرایط بهتر در این جنگل حرکت می‌کنیم و دائماً با تک‌تک این سختی ها مواجه می‌شیم.

هر روز به حیوانات وحشی و درنده برخورد می‌کنیم، در مقابل خودمون صخره‌های عظیم و پرتگاه‌های عمیق می‌بینیم که باید از آنها عبور کنیم، حشرات موذی دائماً دارند ما را اذیت می‌کنند، پیدا کردن جهت و مسیر به خاطر درختان بسیار زیاد برای ما در این جنگل واقعاً دشواره،

خیلی از انسانها در پیمودن راه خودشان در این جنگل، آسیب‌های بسیار جدی می‌بینند، خیلی ها به دره‌ها پرت میشن یا از کوه پایین می‌افتند، خیلی ها طعمه درندگان میشن و جانشان را از دست می‌دهند.

تازه با همه این سختی‌ها برای هیچ‌کس معلوم نیست که بالاخره بعد از این تحمل زجر فراوان، آیا به مقصد درستی می‌رسند یا نه؟

حالا تصور کنید که یک جاده‌ی چند بانده و بسیار هموار و عالی از وسط این جنگل کشیده شده و این جاده کاملاً صاف و میان‌بر هست و کوتاه‌ترین مسیر برای عبور از این جنگل هست.

انتهای این جاده هم یک مرغزار بسیار وسیع و زیباست که پر از نهرها و درختان میوه‌ی عالیه که همه مردم، آرزوی رسیدن به اون مرغزار رو دارن.

از میان این همه مردم که هر روز دارن توی این جنگل انبوه با هزاران سختی دست و پنجه نرم می کنند، یک عده بسیار کم و اندکی هستند که این جاده بسیار عالی را پیدا کردند و دارند در این جاده حرکت می‌کنند.

در اطراف جاده، به جای تحمل این همه سختی که بقیه مردم گرفتار آن هستند، دارن از سایه زیبای درختان و آواز پرندگان و نسیم خنک جنگل لذت می‌برند و در این جاده مستقیم به راحتی حرکت می‌کنند و چون این جاده میانبر هست، بدون تحمل خستگی و سختی و با لذت بردن از مسیر، زودتر از همه به مقصد می‌رسند.”

خداوند در این دو آیه به این موضوع مهم اشاره می‌کند و به ما می‌آموزد که

اولاً در میانِ این جنگلِ انبوه و پر از سختی و مشکل، یک جادهٔ هموار و آسان و پر از لذت وجود دارد،

و ثانیاً فقط و فقط خداوند است که می‌تواند شما را از وسط جنگل و این همه سختی بیرون بیاورد و در آن جادهٔ آسانی قرار دهد؛ که هر لحظهٔ بودن در در آن جاده مساوی با لذت و احساس خوب و آرامش است.

خودش به ما تعلیم می‌دهد که باید هدایت به این راه مستقیم را از خودش درخواست کنیم.

‌”کسانی که در این راه حرکت می‌کنند، وقتی از آسانی و لذت بخش بودن مسیر برای بقیه مردم که گرفتار بیراهه‌های درون جنگل هستند صحبت می‌کنند،

برای مردمی که زندگی براشون هرلحظه همراه با تحمل سختیها و ترس و اندوه فراوانی هست، خیلی سخته که باور کنند که یک راه میانبر و آسان و عالی هم وجود داره.

به خاطر همین مسأله، حرف های اون کسانی که از زندگیشون در اون جاده لذت می‌برند، به چشم بقیه مردم که گرفتار جنگل هستند، غیرممکن به نظر می‌رسه.

فکر می‌کنند اون ها دارن دروغ می‌گن یا اینکه دیوانه شدن و دارن چرت‌و پرت می‌گن.”

تمام تأکید خداوند روی موضوع هدایت به خاطر این موضوع است که به ما بیاموزد: ما به تنهایی نمی‌توانیم از این جنگلِ پُر خطر بیرون بیاییم.

باید در ابتدا باور کنیم که چنین جاده‌ای اصولاً وجود دارد؛ و در مرحلهٔ بعدی از خودش درخواست کنیم تا لحظه به لحظه راهبر و همراه ما باشد و ما را به آن جاده برساند و در آن جاده نگه‌دارد.

فقط در چنین حالتی است که زندگی برای ما یک مسیرِ لذت‌بخش و یک خوشبختیِ مداوم خواهد بود.

در قسمت پنجم این مقاله بررسی مفهوم هدایت در قرآن را ادامه می‌دهیم.

امیدوارم در پناه یگانه هدایت‌گر تمام هستی زندگی سرشار از نعمت داشته باشید.