سؤال:

با توجه به اینکه در قرآن آیه‌های زیبایی در مورد باورسازی روابط عاطفی وجود دارد لطفاً برای من در مورد رابطهٔ عاطفی بین زن و مرد در قرآن توضیح دهید.

مثل آیه‌هایی که روی زوجیت تأکید دارند که در آنها باور رابطهٔ خوب و باور فراوانی وجود دارد.

این آیه‌ها کاملاً برخلاف باورهایی است که در ذهن ما کرده‌اند؛ مثل اینکه دعوا نمک زندگی است؛ زن و شوهر دعوا کنند، ابلهان باور کنند و…

روابط دلخواه میان زن و مرد از نگاه قرآن

مقدمه

نباید فراموش کنیم که یکی از اهداف اساسی قرآن «ارتقاء کیفیتِ افکار و رفتارِ مردمِ شبه جزیرهٔ عربستان در چهارده قرن پیش» بوده است و برای رسیدن به این هدف تلاش نموده تا «به‌صورت تکاملی» جامعهٔ مخاطب را قدم به قدم از جایی که بودند به مراحل بهتری راهنمایی کند.

به این معنا که قرآن در بسیاری از دستوراتِ خود تلاش نموده تا اولویت‌های درست و توحیدی را به مخاطبان بشناساند و در طی بیست سال فرو فرستاده شدن قرآن بر پیامبر، خدا به صورت یک «فـرآیند» جامعه مؤمنان را به وسیلهٔ دستوراتِ خود تربیت نموده و ارتقاء داده است.

پس برای درکِ دیدگاهِ خدا قبل از هر چیز ضرورت دارد تا رویکردِ این فرآیند را در قرآن بشناسیم و در قدم بعدی جایگاهِ افکار و رفتارِ کنونیِ خودمان را بر اساسِ دیدگاهِ خدا جهت بدهیم و برای خود گامهای پیشرفت را تعیین کنیم.  (برای درکِ بهتر این مقاله را در سایت مطالعه نمایید)

قرآن در دورانی بر پیامبر فرو فرستاده شد که جایگاهِ زن در جامعهٔ عرب آنقدر پایین آمده بود که زنان را جزو اسباب و لوازم منزل به حساب می‌آوردند. زنان مانند وسایل منزل از پدر به پسر به ارث می‌رسیدند و از آنان سوء‌استفاده می‌شد.

مردان در عصر جاهلیت نه تنها در ازدواج برای زن حقی قائل نبودند، بلکه در طلاق نیز هیچ اهمیت و احترامی برای او در نظر نمی‌گرفتند. شوهران می‌توانستند با کوچکترین بهانه‌ای زنان خود را با انواع آزار و اذیتِ روحی و جسمی در تنگنا قرار دهند و بدون پرداختن مهریه آنان را رها کنند. (برای مطالعهٔ بیشتر به این مقاله مراجعه کنید)

در چنین وضعیتی بود که قرآن برای خارج نمودنِ مردم از تاریکی و راهنمایی آنها به سوی نور از سوی خداوند بر محمد نازل شد و یکی از مؤلفه‌های این هدایتِ الهی «ارتقاء جایگاه زنان در افکارِ جامعه» بوده است. قرآن در میانِ سایر کتب آسمانی (تورات وانجیل و…) از نظر پرداختن به امور زنان رتبهٔ اول را دارد و بیشترین تأکید قرآن در زمینهٔ زنان با هدف تعیین حقوقِ اولیهٔ آنان در ارث، روابط با همسر، تأمین مالی، برخورداری از مسکن، پرداخت مهریه و نفقه و… صورت گرفته است.

خداوند علاوه بر تأمین حقوق ابتدایی زنان، همواره بر «لزومِ رعایت خوش رفتاری» با آنان به مردان دستور داده است؛ که در ادامهٔ مقاله بر همین بخش از توصیه‌های قرآن متمرکز خواهیم بود.

دیدگاه کلی خداوند نسبت به زنان

از نگاه خدا جنسیتِ زنانه یا مردانه هیچ‌کدام برتری نسبت به یکدیگر ندارند. انسان، چه زن باشد و چه مرد؛ مخلوقی بی‌نظیر و جانشین خداوند در زمین است و جنسیتِ انسان در هیچ کجای قرآن دلیلی برای برتری و یا ضعفِ او معرفی نشده است. زن و مرد در برابر قانونِ خدا هیچ تفاوتی ندارند و خداوند به همهٔ انسانها – چه زن و چه مرد – وعده‌‌های یکسانی داده است:

مَن عَمِلَ صالِحاً مِن ذَکَرٍ أوْ اُنثیٰ وَهُوَ مُؤمِنٌ فَلَنُـحییَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً وَلَنَجزِیَنَّهُم أجرَهُم بِأحسَنِ ما کانوُا یَعمَلون (نحل ۹۷)

هر‌کس که رفتاری بهبود دهنده داشته باشد – چه مرد یا زن باشد –  در حالی‌که ایمان آورده؛ پس ما او را حتماً به زندگی پاکیزه و دلخواهی زنده می‌داریم و حتماً مُزد آنان را با چیزی نیکوتر از آنچه که رفتار می‌کردند؛ پاداش می‌دهیم.

این قاعده در سورهٔ غافر آیه ۴۰ و سورهٔ نساء آیهٔ ۱۲۴ نیز به همین ترتیب تکرار و تأکید گردیده و خداوند به هر مرد و زنی که با کردارِ خود در درون و بیرونش بهبود ایجاد کند (عمل صالح) و یگانگیِ خدا و زندگی جاودان خودش را باور داشته و با این باور به آرامش برسد (ایمان) وعدهٔ داخل شدن به بهشت و روزی بی‌حساب داده است.

تعریف نقش زن و مرد در قرآن

خداوند؛ همان‌گونه که زن را پوششی برای مرد معرفی نموده، مرد را هم یک پوشش حفظ کننده برای زن معرفی کرده و آنها را تعدیل کننده و همراهِ یکدیگر قرار داده است:

… هُنَّ لِباسٌ لَکُم وَأنتُم لِباسٌ لَهُنَّ… (بقره ۱۸۷)

بانوان شما لباسی برای شما هستند و شما لباسی برای آنان هستید

نقشِ تکمیل کننده و ارتقاء دهندهٔ زن و مرد برای یکدیگر را در آیه‌ای دیگر با توضیح معنای واژهٔ «لباس» از بیانِ خداوند بهتر درک می‌کنیم:

یا بَنی‌آدَم، قَد أنزَلنا عَلَیکُم لِباساً یُوارِی سَوئاتِکُم وَریشاً وَلِباسُ التَّقویٰ ذٰلِکَ خَیرٌ؛ ذٰلِکَ مِن آیاتِ اللهِ لَعَلَّهُم یَتَذَکَّرون (اعراف ۲۶)

ای فرزندان آدم! البته که ما برای شما لباسی را فرو فرستادیم که نازیبایی‌های شما را مخفی می‌کند و مایهٔ ترقی و تعالی شما است و لباسِ تقوا را فرو فرستادیم؛ آن بهترین است. آن از نشانه‌های خداست تا یادآوری را پیشه کنند.

در این آیه و آیهٔ بعدی آن (که در پایان داستان بیرون آمدن آدم و همسرش از بهشت به نتیجه‌گیری می‌پردازد) خدا به آدمی دو نعمت را یادآور می‌شود: یک لباس که نازیبایی‌های انسان را پنهان می‌کند (یُواری سَوئاتِکُم) و به او کمک می‌کند تا پیشرفت کند و پرواز نماید (ریشاً) و یک لباس برای پوشاندنِ افکار شرک آلود و تقویت باورهای توحیدی (لباسُ التَّقویٰ) که این لباس؛ بهترین است. [ر.ک معنای واژهٔ “ریش” در کتاب التحقیق؛ حسن مصطفوی؛ ۱۳۶۸؛ ج۴؛ ص۳۰۸]

از نگاه خدا زن و مرد لباسی برای هم هستند که نازیبایی‌های یکدیگر را پنهان می‌کنند و با جلوه‌دادنِ زیبایی‌ها موجبِ پیشرفت و پروازِ هم می‌شوند.

خداوند به زیبایی این نقش را در تمام قرآن با به کار بردنِ واژهٔ «زوج» به خواننده یادآوری کرده است.

قرآن در تمام مواردی که بر نقشِ همدلی و همراهی میانِ همسران تأکید دارد از واژهٔ «زوج» استفاده نموده است. در زبان عربی زوج به معنای: «هر چیزی که برای او در طول حیاتش برنامه‌ای خاص قرار داده شده تا تعدیل کننده و همراه چیزی دیگر باشد» بکار می‌رود. [التحقیق؛ حسن مصطفوی؛ ۱۳۶۸؛ ج۴؛ ص۳۸۱]

با این معنا خدا در هنگامی که زنی با شوهرش همراه و همدل نیست؛ برای او از واژهٔ «إمرَأة» استفاده نموده و در وقتی که میان همسران این همدلی و تکمیل‌کنندگی برقرار است؛ واژهٔ «زوج» را برای آن زن استفاده نموده است. به عنوان مثال در خصوص همسر فرعون [در قصص ۹ و تحریم ۱۱] و همسر عزیز مصر در داستان یوسف [یوسف ۳۰ و ۵۱] و همسر نوح و لوط [تحریم ۱۰] به این دلیل که با شوهران خود همراه و همدل نبوده‌اند؛ همین قاعده بکار رفته است: إمْرَأةُ فرعَون؛ إمْرَأةُ العَزیز؛ إمْرَأةُ نوحٍ وَ إمْرَأةُ لوط.

خداوند در سورهٔ روم آیهٔ ۲۱ و آیهٔ ۱۱ سورهٔ شورا و سورهٔ نحل آیه ۷۲ یکی از نعمتهای بزرگ خود برای انسان را با این کلمات بیان کرده است که «جَعَلَ لَکُم مِن أنفُسِکُم أزواجاً» به این معنا که «برای شما از خودتان همسرانی را قرار داد»:

وَمِن آیاتِهِ أن خَلَقَ لَکُم مِن أنْفُسِکُم أزواجاً لِتَسکُنوُا إلَیْها وَجَعَلَ بَینَکُم مَوَدَّةً وَرَحمَةً إنَّ فی ذٰلِکَ لآیاتٍ لِقَومٍ یَتَفَکَّرون (روم ۲۱)

و از نشانه‌های او این است که برای شما و به نفع شما از جنس خودتان همسرانی را آفرید تا به سوی آنان آرامش یابید و میان شما علاقه‌ای و مِهری قرار داد؛ حتماً برای آنان که روش اندیشه را درپیش می‌گیرند، در آن نشانه‌هاست.

توجه به چند نکته در این آیه به ما کمک خواهد کرد تا به دیدگاهِ خداوند در مورد رابطهٔ میان زن و مرد بیشتر نزدیک شویم:

الف- واژهٔ «مِن أنفُسِکُم» به معنای «از جنس و شخصیت و ذاتِ خودتان» نشان دهندهٔ اوجِ هم‌فکری و شباهتِ شخصیتی و تفاهم و همدلی میان شخصیتِ زن و مردی است که به عنوان همسر در کنارِ یکدیگر قرار می‌گیرند.

ب- جملهٔ «لِتَسکُنوُا إلَیْها» به معنای «تا به سوی آنان آرامش بیابید» هدفِ اساسیِ این رابطه را نقطهٔ نهایی آرامش معرفی نموده است. رابطه‌ای که خداوند میان زن و مرد قرار داده برای این است که دو طرف در سایهٔ این همراهی به آرامش برسند. کلمهٔ «مسکن» در زبان عربی به معنای «مکان رسیدن به آرامش پس از اضطراب» می‌باشد. همهٔ ما خانه‌هایی را سراغ داریم که زن و مرد در کنار هم در آنها زندگی می‌کنند و چون در کنار یکدیگر آرامش ندارند؛ آن خانه در حقیقت به یک «سر پناه» تبدیل شده و مسکن نیست.

ج- جملهٔ «وَجَعَلَ بَینَکُم مَوَدَّةً وَرَحمَةً» به این معناست که خداوند میان زن و مرد؛ تمایل و مهربانی را قرار داد. واژهٔ «مَوَدَّة» به معنای یک کشش و تمایلِ ضعیف‌تر از محبت و عشق می‌باشد [التحقیق فی کلمات القرآن؛ حسن مصطفوی؛ ۱۳۶۸؛ ج۱۳؛ ص۶۹] و رحمت نیز به معنای آشکار کردن مهربانی و لطافت است. [همان؛ ج۴؛ ص ۹۸] خداوند؛ این کشش و مهربانی را به عنوانِ نعمت و نشانه بیان نموده که برای کسانی که از اندیشهٔ خود استفاده می‌کنند، باورهایی عالی را خواهد ساخت.

(این مقاله ادامه دارد)