از نظر قرآن آیا مردان از زنان برتر هستند؟
از نظر قرآن آیا مردان از زنان برتر هستند؟
سؤال:
در حال مطالعهٔ آیهٔ ۳۴ سورهٔ نساء بودم و در یکی از تفسیرها حدیثی دیدم که برداشت خوشایندی از آن نداشتم.
میخواستم بدانم واقعاً قرآن در این آیه میگوید که مردان برتر از زنان هستند؟
پاسخ:
پرسش بسیار خوبی است، چون آیهٔ ۳۴ سورهٔ نساء از جمله آیاتیست که سالها دربارهٔ آن برداشتهای گوناگونی مطرح شده است.
اما اگر این آیه را با دقت و در پیوند با آیات پیش و پس از آن بخوانیم، روشن میشود که مقصود قرآن از این آیه، برتری مردان بر زنان نیست، بلکه توضیحی با هدف مسئولیت، مراقبت و تعهد مردان نسبت به زنان ارائه نموده است.
خداوند در این آیه میفرماید:
الرِّجالُ قَوّامونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللهُ بَعضَهُم عَلى بَعضٍ وَبِما أَنفَقوا مِن أَموالِهِم
(سورهٔ نساء، آیهٔ ۳۴)
برای فهم درست این آیه، چند نکتهٔ کلیدی باید مورد توجه قرار گیرد:
۱. درک آیه در فضای کلی سورهٔ نساء
بخش بزرگی از سورهٔ نساء به ساماندهی اجتماعی جامعهٔ مسلمانان در دوران پیامبر اختصاص دارد.
در این سوره، خداوند دربارهٔ موضوعاتی مانند نزدیک نشدن به نماز درحال مستی، بردگان، کنیزان، ارث، مهریه، و رفتار با زنان و یتیمان سخن گفته تا جامعهای که هنوز درگیر نظامهای بدوی قبیلهای و تبعیضآمیز بود، به سمت عدالت، احترام و نظم انسانیتر هدایت شود.
در همین فضا، بخشی از آیهٔ ۳۴ میگوید:
«اگر از نافرمانی همسرانتان بیم دارید، آنان را اندرز دهید، از بسترشان دوری کنید و در نهایت آنان را بزنید…»
واضح است که این بخش از آیه برای سامان دادن به رفتار اجتماعی آن زمان نازل شده و باید در همان بستر فرهنگی و تاریخی فهمیده شود، و به عنوان یک دستور همیشگی کاربرد ندارد.
در حقیقت، هدف آیه تأیید خشونت یا سلطهگری نیست، بلکه تلاشی برای کاهش تنش و تنظیم رفتار مردان در جامعهای خشن و مردسالار بوده است.
۲. پیوند مفهوم آیهٔ ۳۴ و آیهٔ ۳۲ سورهٔ نساء
دو آیه پیش از آن، خداوند اصل مهمی را بیان میکند که در درک این آیه بسیار راهگشاست:
وَلا تَتَمَنَّوا ما فَضَّلَ اللهُ بِهِ بَعضَکُم عَلى بَعضٍ…
(نساء: ۳۲)
در این آیه، خداوند میفرماید هیچکس نباید آرزوی برتری یا داشتههای دیگری را داشته باشد، زیرا هر مرد و زنی از آنچه بهدست میآورد بهرهمند میشود و خداوند از فضل خویش به هر کس که بخواهد میبخشد.
یعنی از نگاه قرآن، فضیلت و برتری حقیقی در گرو عمل، تقوا و تلاش هر انسان است، نه جنسیت.
۳. بررسی دقیق واژهٔ «قَوّامونَ عَلی»
عبارت «الرِّجالُ قَوّامونَ عَلَى النِّساءِ» معمولاً چنین ترجمه میشود:
«مردان بر زنان برتری دارند» یا «مردان سرپرست زناناند».
اما این ترجمه، معنای دقیق واژهها را منتقل نمیکند.
واژهٔ قَوّام از ریشهٔ «قِیام» و بهویژه از ترکیب «قیام+علی» گرفته شده است.
در زبان عربی، «قیام علی» بهمعنای مراقبت، رسیدگی، محافظت و تعهد مسئولانه نسبت به دیگری است، نه سلطه یا برتری. [حسن مصطفوی؛ التحقیق فی کلمات القرآن؛ ج۹؛ ص ۳۸۲-۳۸۳]
بنابراین معنای درست عبارت چنین است:
«مردان، نگهبان و مراقب زناناند»
یا به تعبیر امروزیتر:
«مردان در برابر زنان مسئولاند و باید با تعهد و مراقبت رفتار کنند.»
۴. درک ادامهٔ آیه
بخش دوم آیه میفرماید:
«بِما فَضَّلَ اللهُ بَعضَهُم عَلى بَعضٍ وَبِما أَنفَقوا مِن أموالِهِم»
یعنی:
«به سبب آنکه خدا برخی از آنان را (در تواناییها و امکانات) نسبت به برخی دیگر برتری داده، و به سبب آنکه از مال خود برای آنان هزینه میکنند.»
پس قرآن نمیگوید «مردان بر زنان برترند»، بلکه میگوید مردان موظفاند به همان اندازهای که خدا به آنان توان مالی و امکانات داده، در برابر زنان مسئول و هزینهکننده باشند.
هر مردی متناسب با نعمت و فضلی که دارد، باید نسبت به همسرش رعایت و توجه کند.
این آیه در حقیقت وظیفهای اخلاقی و اجتماعی را بیان میکند، نه امتیازی ذاتی یا جنسیتی.
۵. هدف سورهٔ نساء: تثبیت حقوق زنان
اگر کل سورهٔ نساء را بخوانیم، درمییابیم که خداوند در این سوره برای نخستین بار در تاریخ عربستان، برای زنان حقوقی رسمی مانند حق ارث، حق مالکیت، مهریه، و احترام به داراییشان وضع کرد.
پس چگونه ممکن است سورهای که برای احقاق حقوق زنان نازل شده، بخواهد برتری مردان بر زنان را تثبیت کند؟
برعکس، پیام این سوره دعوت به عدالت، احترام و حمایت از زنان است.
نتیجه
برداشتِ درست از آیهٔ ۳۴ این است که:
خداوند از مردان خواسته تا در برابر زنان، متعهد، مراقب، حامی و هزینهکننده باشند، و این مسئولیت به اندازهٔ توانایی و امکاناتی است که در اختیار دارند.
در هیچکجای قرآن، برتری ذاتیِ جنس مرد بر زن مطرح نشده، بلکه معیار اصلی برتری از نگاه خدا تقوا، خرد و عمل صالح است:
إِنَّ أَكرَمَكُم عِندَ اللهِ أَتقٰاكُم
(حجرات: ۱۳)
پیشنهاد مطالعه:
اگر میخواهید با روشی روشنتر و عمیقتر به درک آیات قرآن برسید، پیشنهاد میکنم مقالهٔ «آیا تمام دستورات قرآن همیشگی است؟» را نیز مطالعه کنید.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.