برای انسان به جز آنچه تلاش کرده نخواهد بود
برای انسان به جز آنچه تلاش کرده نخواهد بود
یکی از قوانین اساسی قرآن، که میان مسلمانان شناخته شده و در زندگی معنوی کاربردی است، در آیهٔ ۳۹ سورهٔ نجم بیان شده است:
لَیْسَ لِلْإنسـانِ إلّا مـا سَعیٰ
«برای انسان به جز آنچه تلاش کرده نخواهد بود.»
این آیه کوتاه، اما بسیار مهم، مسیر تفکر دربارهٔ تلاش، سرنوشت و تحقق خواستهها را روشن میکند.
و این مقاله تلاشی است برای درکِ بهتر از این عبارتِ کوتاه، مهم و محوری در قرآن.
معنای دقیق «سعی»
در میانِ واژههای این جملهٔ کوتاه، فهمیدنِ معنای دقیق کلمهٔ «سعی» کمکِ زیادی به ما خواهد کرد.
در کتابهای لغتِ عربی، واژهٔ سَعـی به معنای «تلاشِ هدفمند و همراه با جدّیت و استمرار» توضیح داده شده است؛
به همین دلیل است که آن پیادهرویِ سریع و بدونِ توقفی که زیارتکنندگانِ کعبه در میانِ دو صخرهٔ صفا و مَروه انجام میدهند، با نام «سعی بین صفا و مروه» نامگذاری گردیده است: نه صرفاً پیادهروی، بلکه حرکتی با تمرکز و هدف.
با درک این نکته، میبینیم که خداوند در این آیه به ما میگوید: چیزی که واقعاً برای انسان اهمیت دارد، تلاش مستمر و هدفمند اوست، نه صرفاً نتیجهای که از آن به دست میآید.
در واقع، تلاشها همان چیزی هستند که برای انسان میمانند و شخصیت او را شکل میدهند.
با فهمیدنِ معنای درستِ واژهٔ سعی، متوجه میشویم خداوند در این آیه، فرمولِ ثروتِ واقعی و ماندگار را برای انسانها آشکار نموده و گفته است: «برای انسان؛ چیزی به جز آنچه که به صورت هدفمند و با جدیت و استمرار تلاش نموده نخواهد بود».
تلاش و مسیر مهم است، نه صرفاً مقصد
توجه کنید؛ در این قاعده خداوند نگفته آن چیزی را که با تلاش بدست آوردهاید برای شما خواهد بود؛ بلکه این قاعده میگوید برای شما چیزی بهجز آن جدیت و تلاشِ مستمر و هدفمند نخواهد بود.
هر قدم شما، حتی اگر نتیجهٔ بیرونیاش آنطور که انتظار دارید ظاهر نشود، به روح و شخصیت شما اضافه میکند و شما را به انسانی کاملتر تبدیل میکند.
یعنی خداوند؛ قاعدهٔ بازی را در این دنیا به گونهای طراحی کرده است که ملاک و معیارِ تعیین نتیجهٔ این بازی، با تلاشهای هدفمند و با جدیت انسانها سنجیده میشود و نه چیزهایی که در اثر آن تلاشها به دست آوردهایم!
در حقیقت؛ از نگاهِ خـدا تلاشهایی که میکنیم، همان چیزی است که برای ما میماند.
درست است که هر تلاشی برای رسیدن به هدفی صورت میگیرد و همیشه انسانها برای رسیدن به یک خواسته کوشش میکنند. انگیزهٔ تمامِ تلاشهای بشر، همیشه رسیدن به یک خواسته است.
اما این آیه به ما میگوید، آنچه که سرنوشتِ ما را تعیین میکند تلاشهای پیگیرانهٔ ما است؛ نه اینکه حتماً به وسیلهٔ آن تلاشها خواستهٔ ما محقق شده باشد یا نشده باشد.
بنابراین، شادی و رضایت واقعی در مسیر است، نه در دستیابی به مقصد. این یک قانون بیزمان است که هر انسانی با فهم آن زندگیاش آسانتر و لذتبخشتر خواهد شد.
این عبارتِ کوتاه به ما میفهماند که آنچه اصل است، مسیر است و نه رسیدن به مقصد!
از نگاهِ خدا مهم این است که هر کدام از ما شخصیتی از خودمان بسازیم که برداشتن هر قدم به سوی هدف را مساوی با خوشبختی ببینیم؛
و با تمرکز و زندهکردنِ هدفِ اصلی در وجودمان، مسیر خودمان را همواره به سوی هدفمان تغییر دهیم و اگر به بیراهه میرویم، آنرا اصلاح کنیم.
هر گامی که با حضور ذهن، ایمان و توجه به هدایت خدا برداشته میشود، یک سرمایهٔ روحی و معنوی است که هیچ چیزی نمیتواند از شما بگیرد.
و هر روز برای رسیدن به هدفمان یک تلاشِ مستمر داشته باشیم و بکوشیم تا لذت و کیفیتِ این تلاش را هر روز بالاتر ببریم.
این روش، سبکِ زندگیِ تمامِ انسانهایی بوده است که طعمِ لذیذِ خوشبختی را چشیدهاند. کسانی که توانستهاند به زندگی به عنوانِ یک مسیرِ لذتبخش نگاه کنند و به جای تحملِ سختیها برای رسیدن به خواستهٔشان، از هر قدمی که برمیدارند، لذت بردهاند.
اشتباه رایج ما
ما عادت کردهایم که در دنیای ذهنمان، تمام خوشی و لذت را مساوی با رسیدن به یک خواسته معنا کنیم؛ همهٔ خوشحالیمان را برای لحظهای نگه داشتهایم که به آن خواسته برسیم.
مثالهای زیادی را برای ما گفتهاند و داستانهای بسیاری شنیدهایم که «نابرده رنج، گنج میسر نمیشود»
و کمکم باور کردهایم که انسانهای موفق، به دلیلِ تحمل بالایی که در برابر مشکلات و رنجهای مسیر داشتهاند، به موفقیت رسیدهاند.
و با این باور، به گامهایی که لازم است برای رسیدن به خواستهٔمان برداریم، به عنوانِ یک دشواری و رنجِ طولانی و غیرِ قابلِ تحمل نگاه میکنیم.
با این دیدگاه، مسیرِ رسیدن به خواسته برای ما مسیری همراه با رنج و عذاب است؛ خیلی وقتها چون از آن رنج بیزار هستیم، آنرا نمیپذیریم و از رسیدن به آن هدف صرفنظر میکنیم.
یا به دنبال راههایی میانبر و سریع میگردیم تا به خواستهٔمان برسیم؛ راههایی که اگر به دلیلِ عدم درک از قاعدهٔ بازی این جهان آنها را انتخاب کنیم، فقط باعث ناامیدی، خسارت و ناکامیِ بیشتر برای ما میشوند.
اما خدا در این آیهٔ کوتاه، دیدگاهی به ما میدهد که با درک آن، از هر قدمی که برای رسیدن به خواستهٔمان بر میداریم، لذت خواهیم برد.
خداوند میگوید: عاملِ تعیینکننده؛ جهت و کیفیتِ قدمهایی است که هر روز برمیدارید.
این قدمها شخصیت شما را هر لحظه میسازد و تنها دستاورد شما از این بازیِ بزرگ، همین شخصیتی است که با قدم برداشتن در راهی که انتخاب کردهاید آن را میسازید.
هر خواستهای به غیر از شخصیتی که از خودمان در این مسیر میسازیم، اسباببازیهایی هستند که در زمینِ بازیِ این دنیا باقی خواهد ماند و نمیتوانیم با خود ببریم.
اما توجه به فضای روایتِ خدا در این آیات؛ نکتههای عالیتری را نیز برای ما آشکار میکند.
راهبرد قرآن برای لذت بردن از مسیر
خداوند در آیاتِ قبلی و بعدی در سورهٔ نجـم (آیات ۳۶ تا ۴۱) این آموزهها را به عنوان قواعدی مشترک معرفی مینماید که برای موسی و ابراهیم هم فرستاده شده است:
هیچ باربری بارِ دیگری را به دوش نمیکشد (لاٰ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزرَ اُخـریٰ – ۳۸)
برای انسان به جز چیزی که تلاش کرده نخواهد بود (لَیْسَ لِلْإنسـانِ إلّا مـا سَعیٰ – ۳۹)
تلاش انسان دیده خواهد شد (وَ أنَّ سَعیَهُ سَوفَ یُـریٰ – ۴۰)
سپس، به او مُزدی داده میشود که کاملترین است (ثُمَّ یُجْـزاهُ الجَزاءَ الأوفیٰ – ۴۱)
از نگاهِ خدا جهت و کیفیت تلاشهای مستمر انسانها مختلف و پراکنده است؛ و بر اساسِ این کیفیت و جهت است که تجربیات زندگی ما همراه با لذتِ آسانی یا رنجِ سختی شکل میگیرد.
این موضوع، در سورهٔ لیل نیز به خوبی توضیح داده شده است و با مطالعه و دقت در معنای این سورهٔ کوتاه، متوجه میشویم که چه نوع تلاشهایی ما را به لذت بیشتر میرسانند.
اگر علاقمند هستید تا در مورد آن بیشتر بدانید، میتوانید به مقالهای که در این لینک قرار دارد مراجعه نمایید.
نتیجهگیری
از نگاه قرآن، کیفیت، استمرار و جهت تلاشهاست که تجربهٔ زندگی ما را شکل میدهد. تلاشهای هدفمند و مستمر، تجربهٔ لذت و رشد را به همراه دارند و شخصیت ما را میسازند.
به همین دلیل، هر خواستهای که در زندگی داریم، ارزش واقعی آن در مسیر رسیدن به آن است، نه صرفاً در رسیدن به هدف.
قرآن در این جملات کوتاه، ما را فرا میخواند و میگوید: تلاش کنید مسیر زندگی را با تمرکز، هدفمندی و استمرار طی کنید و از هر قدم لذت ببرید؛
این همان آموزهٔ عمیق و کاربردی قرآن است که میتواند زندگی ما را به شکلی واقعی و معنوی بهبود دهد.
پیشنهاد مطالعه
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.